درباره متن حاضر زبدة الحقائق ، مانند بيشتر آثار نسفى پاسخ به مشكلات درويشان است . و پاسخ به نيازهاى تئوريك آن زمان كه زمانه برخورد آراء و عقايد است و زمانه تعصبات مسلكى و مرامى و محتواى اصلى آن گشودن مشكل معرفت عالم كبير و عالم صغير است . يكى از كتاب‌هاى ديگر وى به نام مبدأ و معاد در همين موضوع تدوين شده است اما خود او توضيح مىدهد كه زبدة الحقائق خلاصه و نقاوه مبدأ و معاد است و علت اين تلخيص آن است كه مبدأ و معاد براى عوام نوشته شده است و زبده براى خواص . وى در اين كتاب عقايد چهار گروه را بررسى مىكند « بىميل و تعصب » . چهار گروهى كه سخنان آنان در موضوع مذكور در فوق نقل شده است ، عبارتند از : اهل شريعت ، اهل حكمت و اهل وحدت كه خود به دو فرقه تقسيم مىشوند ، فرقه‌اى كه « وجود را يكى مىدانند » و فرقه‌اى كه « وجود را به وجود حقيقى و خيالى تقسيم مىنمايند » . اينان وجود حقيقى را خدا و وجود خيالى را جهان مىنامند . اين گروه را از قول ديگران سوفسطائيه مىنامد . از اين چهار گروه ، دو گروه اول به دو موجود قائلند كه يكى قديم است و ديگرى حادث . نزد اهل شريعت موجود قديم و حادث ، خدا و جهان نام دارد و نزد اهل حكمت واجب الوجود و ممكن الوجود . بين اين دو موجود بينونت و تفاوت است . اما اهل وحدت وجود را يكى بيش نمىدانند و باطن آن وجود را نورى مىدانند كه نامحدود و نامتناهى است و جان عالم است . جهان مظهر اين نور است و وصول بدان نور ممكن است و رسيدن به آن نور « فنا در توحيد » است . تا اين جاى مطلب را از سخنان عوام اهل وحدت مىشمرد و مىگويد خواص به اصل وجود كه وحدت صرف است رسيده‌اند و از ملك و ملكوت گذشته و به جبروت نائل شده‌اند . وى وجود را چون دريايى مىداند كهن كه